Batı sanatına uğrama nedenimiz

Bundan ve İslam sanatı temalı önceki yazılarımızdan hareketle şunu önce şunu tespit ediyorum: Eğer sanatın ilk kuruluşunda “kendimizi” değil de Batı’yı esas alsaydık, bu kuruluşu daha baştan ve yoğun biçimde seküler bir düşünme tarzı belirleyecek; farkında olmadan -Rabbimiz muhafaza buyursun- İslam sanatını Batı estetiğinin sorularına cevap veren bir nesne hâline getirme tehlikesiyle karşılaşacaktım.

Dolayısıyla artık şu konuda mutmainim: Her sanatı kendi inanç, doğuş ve kültür şartları içinde anlamanın doğruluğuna inanarak, İslam sanatına dair değerlendirmelerimizde önce kendi bilgi ve kavram dünyamızdan hareket ediyor; ancak günümüzde ilgili meselelerin daha iyi anlaşılmasını sağlamak maksadıyla bu sanatın karşıtlarına ya da başka görme biçimlerine de uğruyoruz. Bu hareketimizde Batı sanatının öncelik taşıması ise onun modern zamanda çoğu kez bizim aynamız ve belli konularda karşı karşıya geldiğimiz bir sanat ideolojisi olmasındandır.

Bunun, söz konusu tutum ve yaklaşımımızı daha anlaşılır ve kendi içinde daha tutarlı kıldığına inanıyorum. Çünkü Batı sanatının, özellikle 19. yüzyıl sonrasındaki önemli bir damarında, müşterek bir “hakikat zemini”nden ferdî tecrübe ve yorumun merkezîleştirilmesine doğru güçlü bir yöneliş vardır. Böyle olunca sanat eseri de kimi zaman “ortak bir idrak terbiyesi”nin taşıyıcısı olmaktan çıkarak sanatçının öznel kırılmalarının, psikolojik gerilimlerinin yahut teorik arayışlarının ifade alanına dönmekte, ardından eleştirmenler, küratörler ve sanat simsarları devreye girerek bu öznel alanı çeşitli kavramsal sistemlerle açıklamaya çalışmaktadır. Batı sanat nazariyesinde çoğu zaman karşılaştığımız, eserin kendisinden daha geniş bir alan kaplayan spekülatif ve cilâlı söyleyişlerin büyük bir kısmının da bu zeminde ortaya çıktığını düşünüyorum.

BU nedenle modern estetikte “yorum”un zaman zaman eserin önüne geçmesi nedeniyle, bazen tabloyu anlamaktan çok, tablo hakkında kurulmuş teorileri anlamak gerekiyor. Hatta kimi zaman eserin kendisi son derece sınırlı olduğu hâlde etrafındaki yorum katmanları alabildiğine genişliyor. Böyle bir durumda ister istemez “hakikat”in yerine bir “yorum ekonomisi” kurulmaya başlanıyor.

Buna karşılık İslam sanatlarında -özellikle hat, tezhip, mimari, musiki ve geometrik kuruluşta- ferdî maharet ve deha elbette yok sayılmamakla birlikte sanatın nihai maksadı sanatçının “kendini ifade etmesi” değildir. Eser, bakışı terbiye eden ve idraki bir nizama yönelten bir vasıta olarak belirir. Sanatçının psikolojik biyografisinin vitrini olmaktan ziyade bir intizamın, ölçünün ve edeple kurulmuş bakışın tezahürüne dönüşür.

Bu nedenle tarzı- kadim Müslüman sanatlarında esas olanın “yorum sınırsızlığı” değil, “mananın derinliği” olduğunu söyleyebiliriz.