O açıklamanın görünmeyen yüzünde İran yazıyor

BM Genel Kurulu marjında yaşanan gelişmelerle ilgili yazacak çok şey var. Ama bence Türkiye’yi doğrudan ilgilendiren özellikle üç gelişme öne çıktı. Bir. Cumhurbaşkanı Erdoğan ve ABD Başkanı Trump’ın katılımcı olduğu on iki ülke toplantısı. Bu toplantının gündemini geçtiğimiz günlerde yazmıştım (Bknz. Washington’da bölgeyle ilgili ‘yeni’ bir plan pişiyor, 18 Eylül.) Devamını yazmak için bilgilerimi olgunlaştırmam gerekiyor. İki. Yemen krizi gündemdeki yerini korurken New York’ta yapılan Bölgesel Dörtlü (Türkiye, Pakistan, S. Arabistan, Mısır) toplantısı. Sonrasında yapılan açıklamada Yemen vurgusu ve kullanılan keskin dil dikkat çekici. Üç. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Irak Başbakanı Zeydi ile görüşmesi. Sonrasında Türkiye ve Irak ortak bir açıklama yayınladı. Konu İran’ı ilgilendiriyor. Ne demek istediğimi açayım…

SİNCAR İÇİN DE ENTEGRASYON KARARI

Türkiye-Irak ortak açıklamasında “İkinci Kandil” olarak bilinen Sincar’la ilgili önemli bir detay yer aldı. “Taraflar Sincar’da devlet otoritesinin bütünüyle tesisi ve yasaklı yabancı silahlı unsurların varlığına son verilmesi konusunda anlaşmışlardır” denildi. Konu, terör örgütü PKK’nın uzantısı YBŞ’dir. Bir yönüyle Terörsüz Türkiye, diğer yönüyle Irak’ta devlet dışı aktörlerin silah bırakması süreciyle ilintilidir. Terörsüz Türkiye sürecinde Sincar’daki 2 bin ya da 2 bin 200 YBŞ üyesinin de silah bırakması gerekiyordu. MİT Başkanı Kalın’ın Irak ziyaretlerinde YBŞ’nin Irak kurumlarına entegre edilmesi yönünde mesaj verdiğini duyuyorduk. Sonunda öyle oldu.

Peki, Sincar’da silah bırakanlar ne olacak? Suriye’deki SDG formülüne benzer bir yaklaşımla entegre edilecekleri konuşuluyordu. Yani, bir kısmı için orduya bireysel entegrasyon… Bir kısmı için idari kadroda istihdam. Ancak Sincar’da durum farklı olacak gibi görünüyor. Irak makamları silah bırakacak kişileri orduya entegre etmekten çok kamu çalışanı olarak değerlendirmek isteyebilir. Türkiye sınırından uzakta ve Türkiye’yi etkilemeyecek görevlerde… (Bir not: PKK lider kadrosu silah bırakmak için “yasa çıkmasını” şart koşuyordu. Bu “Silah bıraktıklarında neyle karşılaşacaklarını görmek istiyorlar” düşüncesiyle makul karşılanıyordu. Çerçeve Yasa çıktı. Artık terör örgütü PKK’nın silah bırakması gerekiyor. Örgüt liderlerinden Duran Kalkan’ın “Yasanın tek taraflı olduğu”, “Öcalan ile PKK’nın ana kadrolarını kapsamadığı”, “demokratik bir yaklaşıma ve yeni yasalara ihtiyaç olduğu” vurgulu açıklaması yeni şartların ısıtıldığını gösteriyor. Bu tür geciktirme çabaları süreci enfekte edebilir.)

AÇIKLAMADAKİ BAŞİKA VURGUSU

Aslında New York’ta yapılan Sincar açıklaması biraz da malumun ilanıdır. Son tahlilde Ankara, konu doğrudan Irak’ın içişlerini ilgilendirdiği için bu konuda resmi açıklama yapmaktan kaçınıyordu. Nitekim ilk açıklama da 11 Eylül’de Irak Başbakanı Zeydi’den gelmişti. Bağdat’ta YBŞ heyetini kabulünde “entegrasyon kararını” duyurmuştu. O halde Erdoğan-Zeydi görüşmesi sonrası bu duyuru neden yeniden yapıldı? Birinci sebep, Ankara ve Bağdat’ın bu konudaki eş güdüm ve kararlılığının en üst düzeyde dile getirilmesidir. Ama bence bu açıklamanın ikinci bir sebebi daha var. O da İran boyutu ve Başika Üssü’dür.

Ortak açıklamanın sonunda Başika Üssü’ne de vurgu var. Deniyor ki… “Irak’ın bu güvenlik uygulamalarının kaydettiği ilerleme çerçevesinde; kararlaştırılan mekanizma ve zaman çizelgesi doğrultusunda, Türk kuvvetleri Başika-Zilkan yerleşkesini Irak Federal Hükümetine kademeli olarak devredecektir.” Meali şudur: “Türkiye’nin güvenlik kaygıları giderildiğinde elbette o üssü devredeceğiz.”

TÜRK ASKERİ DE ÇIKSIN DİYORLAR

O açıklamaya “Başika” unsurunun Irak Başbakanı Zeydi’nin elini rahatlatmak için konulduğunu düşünüyorum. Neden? Bunu anlamak için Zeydi’nin bir kaç gün önce New York Times’a yaptığı bir başka açıklamaya gitmemiz gerekiyor. Malum… Irak’ta İran yanlısı milislerin ve tüm devlet dışı silahlı grupların silah bırakmasıyla ilgili bir süreç var. Bu, Irak’ta merkezi hükümetin güçlendirilmesi çabasının bir parçası. Ankara, süreci güçlü bir şekilde destekliyor. Tüm grupların 30 Eylül’de silah bırakması gerekiyordu. Aksi takdirde yasadışı örgüt olarak ilan edileceklerdi. Buna karşılık 30 Eylül’de son ABD askeri de Irak’tan ayrılacaktı. Ancak Zeydi, takvimin güncellendiğini duyurdu. Buna göre süreç 30 Eylül’de değil Haziran 2027’de tamamlanacak (İran, bölgedeki bu kaotik süreç devam ederken bu grupların silah bırakmasına izin vermiyor). Bu erteleme negatif bir gelişmedir. Umarım Sincar ayağını etkilemez.

Zeydi’nin o röportajda vurguladığı bir husus da şudur: Irak Başbakanı’nın açıklamasına göre “İran destekli Şii milisler, silah bırakmak için ABD güçlerinin yanı sıra Türk askerinin de Irak’tan çekilmesini şart koşuyor.” İşte o ortak açıklamadaki Başika vurgusunun bu yüzden yapıldığını düşünüyorum. Ankara bu vurguyla terör tehdidinin ortadan kalkması şartıyla Başika’dan çekileceğini kayıt altına almış oluyor. Böylece İran yanlısı milislerin itirazlarının gerekçesini ortadan kaldırıyor. Zeydi’nin elini güçlendiriyor.

Bana göre tablo budur. Ama şu sorular da ortada durmaktadır: İran yanlısı milisler gözünde Türk ve Amerikalı askerler arasında hiçbir fark yok mu? Mehmetçiğin orada bulunmasının sebebi Türkiye’yi hedef alan açık terör tehdidi değil mi? İran bunu bilmiyor mu? Biliyor. Bölgede çok büyük krizler yaşıyoruz ama bu krizler komşularımızın davranış kodlarını değiştirmeye ne yazık ki yetmiyor.