Teknoloji karşısında insan zihnini korumak

Geçtiğimiz hafta PISA 2025 sonuçları üzerinde bir Türkiye yazısı yazdım.

Diğer yandan PISA sonuçları ile birlikte karşımıza oldukça ilginç bir dünya tablosu da çıktı. OECD ortalamasında fen, matematik ve okumada şimdiye kadar ölçülen en düşük performans seviyelerini gösterdi.

2018-2025 arasında OECD ülkelerinde okuma performansı ortalama 25 puan geriledi. 74 eğitim sisteminin 56’sında okuma becerisinde ciddi bir düşüş görüldü. Matematikte ise özellikle 2018 sonrasında sert bir gerileme yaşandı. 

Sosyal olaylar ve sorunlarda, elbette tek bir neden-sonuç ilişkisinden bahsedemeyiz.

Ama burada net bir şekilde karşımıza şu soru çıkıyor:

İnsanlığın bilgiye ulaşmasının bu kadar kolay ve hızlı olduğu bir dünyada çocukların temel öğrenme becerileri neden geriliyor?

Bir tuşa basınca, sayfalarca bilgi geliyor.

Bir soru sorunca, cevap ekrana saniyeler içinde düşüyor.

Yapay zekâ metin yazıyor, tercüme ediyor, problem çözüyor hatta tasarım bile yapıyor.

PISA 2025 dünya verilerine bakınca, cevabın çoğalmasının, düşünmenin çoğalması anlamına gelmediğini açıkça görüyoruz.

OECD ülkelerinde öğrencilerin yaklaşık yüzde 46’sı öğrenmelerine yardımcı olması için haftada en az bir kez yapay zekâ araçlarını kullandığını söylüyor. Türkiye’de ise bu oran yüzde 52. Türkiye’deki öğrencilerin yüzde 44’ü yeni bir konu hakkında ön araştırma yapmak, yüzde 34’ü okuması gereken metni özetlemek, yüzde 44’ü ise yazılı ödev için taslak hazırlamak amacıyla yapay zekâdan yararlanıyor. 

Tam da burada eğitim açısından yeni bir mesele, yeni bir gündem ortaya çıkıyor. Daha önce hiç karşılamadığımız yeni bir gerçek, yeni bir sorun…

Statik öğrenmenin azalması ile öğrenmede zihinsel emek de mi azalıyor?

Teknoloji karşısında insan zihni eriyor mu?

Nicholas Carr ‘’Yüzeysellik: İnternet Bizi Aptal mı Yapıyor?’’ kitabında internet ve derin düşünce arasındaki ilişkiyi ele alır.

Beynin plastisitesi, sığ okuma ve dikkat dağınıklığı, derin düşünce kaybını titizlikle inceler.

Carr için ‘’Ne kadar bilgiye ulaşıyoruz?’’ Sorusu kadar, ‘’O bilgi üzerine ne kadar düşünebiliyoruz?’’ sorusu da önem kazanıyor.

Çocuğa ansiklopedik bilgileri yığmak, kolayca ulaşabileceği her bilgiyi ezberletmek tek başına insanlığı daha ileriye götürmeye yetecek mi?

Bu yaklaşımdan kimse, “teknoloji gereksiz” sonucunu çıkarmasın. Aksine, bilgi olmadan muhakeme yapılamaz. Fakat sağlam bir analitik düşünce yapısı oluşmadan da bilgi sadece yük olur.

Bizim kuşakta çoktan seçmeli cevapların olmadığı, klasik sınavlar yapılırdı. Hatta öğrenci, sonucu yanlış bile çıkarsa ‘’gidişattan’’ puan verirdi öğretmenler. Yani sorunu tespit etmesi, cevap için kurduğu mantık, işlem hatası yapıp sonucu yanlış da bulsa öğrenciye puan getirirdi. Eğitimin amacı buydu aslında… Düşünmek.

Hatırladınız mı?

Okumadaki gerileme, problemi anlama, bilgiyi değerlendirme, farklı kaynaklar arasında bağlantı kurma ve okuduğunu eleştirel biçimde muhakeme etme becerisinin de gerilemesi demek.

Anlaşılan o ki, teknoloji, yapay zekâ kullanımı tek başına eğitim başarısı getirmiyor, getirmeyecek de... Mesele bilgiye ulaşmak kadar, öğrencilerin yapay zekâ tarafından da olsa üretilen bilgiyi değerlendirme becerisini geliştirmesi. Bu ikisini birlikte başaran eğitim sistemlerinde ancak ‘’teknoloji yararlı kullanılıyor’’ diyebiliriz.

Burada mesele teknolojiye direnmek değil.

Teknolojinin karşısına güçlü, muhakeme edebilen, bilgiyi kullanabilen insan zihnini koruyabilmek.

Dün eğitimin önemli amaçlarından biri bilgiye ulaşabilen insan yetiştirmekti.

Bugün ise bilgiye ulaşmak saniyeler sürüyor.

O hâlde yarının değerli insanı sadece bilgiye ulaşan değil; önüne gelen bilgiyi tartabilen, hakikat ile manipülasyonu ayırabilen, sebep-sonuç ilişkisi kurabilen ve gerektiğinde yapay zekânın cevabına: “Bu yanlış.’’ diyebilen insan olacak.

ŞİMDİ ‘’MİLLİ EĞİTİM’’ DAHA DA ANLAMLI…

Nurettin Topçu’nun Türkiye’nin Maarif Davas’ında açıkladığı gibi maarif yalnızca bilgi aktarma mekanizması değildir, insanı ve düşünme biçimini de inşa eder.

Kıymetli iki kavramı yeni eğitim anlayışının merkezine koymamız gerekiyor:

Tefekkür ve muhakeme.

Yapay zekâ bilgiyi hızlıca önünüze getirebilir. Anında cevap üretebilir.

Binlerce kitabı saniyeler içinde tarayabilir.

Ama insan ile bilgisayarı birbirinden ayıran yegâne haslet, tefekkür ve muhakemedir.

Şimdi tüm dünya yeni bir eşiğin önündeyiz.

Bu devasa altyapının içinde nasıl bir insan yetiştireceğiz?

Yapay zekanın, teknolojinin büyüklüğüne aldanmadan, bilgiyi işleyip yeni bir üretim yapabilen insanı yetiştirenler, insan zihninin üretkenliğini koruyabilenler öne çıkacak.

Bu da ancak bir ayağı ile köklerine sıkı sıkı tutunan, diğer ayağı ile dünyayı dolaşan bir nesil ile olacak.

Doğru soruyu sormak, cevabı bulmaktan daha kıymetli artık.

Yeni çağda medeniyeti ancak bu şekilde inşa edebileceğiz.

Ve bilgiye hızlıca ulaşan değil o bilgiyi nasıl kullanacağını bilen insan fark yaratacak.